Beş Temel Duygusal İhtiyaç: Ruhun Sessiz Haritası

“Hayatımda her şey var gibi ama derinlerde bir yerde bir şeyler eksik.” Bu eksiklik çoğu zaman somut bir şey değildir; daha çok adı konmamış, ama çok tanıdık hissettiren bir boşluktur. Şema terapiye göre bu boşluk, erken dönemde yeterince karşılanmamış temel duygusal ihtiyaçların izlerini taşır.

Şema terapi beş temel duygusal ihtiyaçtan bahseder. Bunlar yalnızca çocukluk dönemine ait değil; yetişkinlikte de psikolojik iyi oluşumuzun temel yapı taşlarıdır.

1)Kabul, güven, bağlanma ve istikrar ihtiyacı: Sevilmeyi, anlaşılmayı, korunmayı ve ait hissetmeyi içerir. Burada kritik olan, yalnızca bir bakımverene sahip olmak değil, o kişinin duygusal olarak ulaşılabilir, tutarlı ve düzenleyici bir figür olmasıdır. -Çocuk, zorlandığında yatıştırılabiliyor mu? -Duyguları küçümsenmeden karşılanıyor mu? -İhtiyaç duyduğunda birine gidebileceğini biliyor mu? Bu soruların cevabı, içsel güven duygusunun temelini oluşturur. Bu ihtiyaç yeterince karşılanmadığında yetişkinlikte yakın ilişkilerde aşırı kaygı, terk edilme hassasiyeti ya da tam tersi, mesafe koyma eğilimi görülebilir.

2)Özerklik, yeterlilik ve kimlik algısı ihtiyacı: Çocuk, dünyayı keşfederken desteklenmeye ama aynı zamanda kendi başına deneyimlemeye ihtiyaç duyar. -Hata yapmasına izin veriliyor mu? -Kendi kararlarını alması teşvik ediliyor mu? Aşırı koruyucu ortamlarda büyüyen bireyler “Ben tek başıma yapamam” inancıyla yetişebilirken, ihmal edici ortamlarda büyüyenler “Her şeyi tek başıma yapmak zorundayım” yükünü taşıyabilir. Sağlıklı bir şekilde karşılandığında bu ihtiyaç, bireyin hem bağımsız hem de gerektiğinde destek alabilen bir yapıya sahip olmasını sağlar.

3)Duyguları, düşünceleri ve ihtiyaçları ifade edebilme ihtiyacı: Bu ihtiyaç, yalnızca konuşabilmek değil, hissettiklerinin geçerli olduğunun onaylanması ile ilgilidir. -Çocuk üzgün olduğunda teselli ediliyor mu, yoksa “abartıyorsun” denilerek geçiştiriliyor mu? -Öfkelendiğinde sınır konulurken aynı zamanda duygusu anlaşılabiliyor mu? -Bu ihtiyaç karşılanmadığında birey ya duygularını bastırmayı öğrenir, ya da ancak yoğun ve kontrolsüz biçimde ifade etmeyi. Yetişkinlikte “Ne hissettiğimi bilmiyorum” ya da “Söylersem sorun olur” gibi cümleler genellikle buradan kök alır.

4)Kendiliğindenlik ve oyun ihtiyacı: Bu ihtiyaç çoğu zaman hafife alınır ama aslında psikolojik esnekliğin temelidir. Oyun; deneme, hata yapma, hayal kurma ve keyif alma alanıdır. Sadece “işlevsel/verimli” olmanın ötesinde, “yaşayabilme/insan olarak var olabilme” kapasitesini besler. Sürekli performans, başarı ya da sorumluluk odaklı ortamlarda büyüyen bireyler için keyif almak zamanla bir lüks, hatta suçluluk kaynağı haline gelebilir. Oysa kendiliğinden olabilmek, zihnin katı kalıplarından çıkabilmesini sağlar.

5)Gerçekçi sınırlar ve özdenetim ihtiyacı: Sınırlar, çocuğun dünyayı anlamlandırmasını ve kendini düzenlemesini sağlar. Burada sınırsızlık ile aşırı katılık arasında bir denge kurmak kritik değer taşır. -Çocuğa yaşına uygun sorumluluklar veriliyor mu? -Davranışlarının sonuçları tutarlı bir şekilde gösteriliyor mu? Bu ihtiyaç sağlıklı karşılandığında birey hem dürtülerini yönetebilir hem de başkalarının sınırlarına saygı duymayı öğrenir. Karşılanmadığında ise bireyde ya kendini kontrol etmekte zorlanan ya da aşırı kontrolcü bir yapı gelişebilir.

Bu ihtiyaçlar yeterince karşılanmadığında zihnimiz “şemalar” aracılığıyla dünyaya bir şekilde uyum sağlamaya çalışır. Şemalar, bizi korumaya çalışan ama çoğu zaman bugün işleri zorlaştıran eski yollardır. Bu yüzden terapide yalnızca geçmişi anlamaya çalışmayız; ek olarak bugün hâlâ karşılanmamış olan ihtiyaçları fark etmeye ve onlara yeni, daha işlevsel yollarla cevap verebilmeye alan açabilmeyi öğreniriz.

Bu doğrultuda içimizdeki çocuğu duymayı öğrenmek başlangıç noktamız olabilir. İyileşme, eksik olanı tamamlamaktan çok, eksik olanın adını koymakla başlayabilir.

Kaynakça

• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Şema Terapi: Klinisyenin Rehberi. Psikonet Yayıncılık.

• Young, J. E., & Klosko, J. S. (1994). Hayatı Yeniden Keşfedin. Psikonet Yayıncılık.

• Rafaeli, E., Bernstein, D. P., & Young, J. (2011). Şema Terapi: Ayırıcı Özellikler. Psikonet Yayıncılık.