İçimizdeki Çocuklar: Şema Terapide Çocuk Modları

Bazen yetişkin bir birey olduğumuzu biliriz fakat verdiğimiz bazı duygusal tepkiler çok daha küçük bir yerden gelir. Örneğin: -Bir mesaj geç geldiğinde yoğun panik hissetmek. -Küçük bir eleştiride içe kapanmak. -Bir tartışmada aniden öfkelenmek. -“Kimse beni anlamıyor” hissiyle uzaklaşmak. -Ya da sadece biri bizi gördüğünde içten içe rahatlamak.

Şema terapi bu anları yalnızca mantıksız davranışlar olarak nitelendirmez. Bunun yerine, geçmiş deneyimlerin bugünkü duygusal yansımalarına bakar. Ve bu yansımaları anlamak için “mod” kavramını kullanır.

Modlar, o anda aktif olan duygu durumları, baş etme biçimleri ve içsel parçalar gibi düşünülebilir. Özellikle “çocuk modları”, geçmişte karşılanmamış ihtiyaçlarımızın bugün hâlâ içimizde taşıdığımız duygusal izleridir.

Yani bazen tepki veren yalnızca bugünkü yetişkin tarafımız değildir; incinmiş, korkmuş, yalnız kalmış ya da öfkelenmiş daha küçük bir yanımız da oyun sahnesindedir.

Çocuk modları nedir?

Şema terapiye göre hepimizin içinde farklı “modlar” vardır. Bunlar sabit kişilik özelliklerinden çok, belirli anlarda aktive olan içsel durumlar gibidir.

Çocuk modları ise kişinin en temel duygusal ihtiyaçlarını, kırılganlıklarını ve duygusal tepkilerini taşıyan parçalardır.

Aslında bunlar “çocuksuluk” değil; bir zamanlar hissedilmiş ama yeterince düzenlenememiş duyguların bugüne taşınmasıdır. Çünkü çocukken yaşadığımız deneyimler yalnızca anı olarak kalmaz; bedenimizde, ilişkilerimizde ve duygusal tepkilerimizde yaşamaya devam edebilir.

1) İncinmiş Çocuk Modu: Bu mod, çoğu zaman yalnızlık, değersizlik, terk edilme, anlaşılmama ya da sevilmeme gibi duygular taşır.

Kişi bu moddayken kendisini kırılgan, küçük ve korunmasız hissedebilir.

• Yakın birinin mesafesi yoğun terk edilme hissi yaratabilir.

• Görülmediğini hissetmek derin bir yalnızlık duygusunu tetikleyebilir.

• Küçük bir reddedilme, “demek ki sevilmiyorum” hissine dönüşebilir.
  

Bu mod çoğu zaman çocuklukta karşılanmamış güvenli bağlanma, duygusal destek ve görülme ihtiyaçlarıyla ilişkilidir.

2) Öfkeli Çocuk Modu: Bu mod, engellenmiş ihtiyaçların ve duyulmamış duyguların öfkesini taşır. Çocukken ihtiyaçlarını ifade edemeyen, sınırları ihlal edilen ya da sürekli bastırılan kişilerde sık görülebilir.

Bu mod aktive olduğunda kişi:

• Yoğun öfke yaşayabilir,

• Dürtüsel davranabilir,

• Sert tepkiler verebilir,

• Anlaşılmadığını düşündüğünde hızla yükselebilir.
  

Aslında bu öfkenin altında çoğu zaman şu duygu vardır:

“Beni neden kimse duymuyor?”

3) Dürtüsel / Disiplinsiz Çocuk Modu: Bu mod daha çok anlık rahatlama ihtiyacına yönelir. Beklemek, ertelemek ya da sınır koymak zor gelebilir. Kişi sıkılmaya, engellenmeye ya da kurallara tahammül etmekte zorlanabilir.

Bu durum bazen:

• Ani kararlar,

• Dürtüsel harcamalar,

• Öfke patlamaları,

• Sorumluluklardan kaçınma,

• Erteleme davranışları şeklinde ortaya çıkabilir.
  

Bu mod genellikle çocuklukta yeterli sınırların olmaması ya da duygusal düzenleme becerilerinin desteklenmemesiyle ilişkilidir.

4) Mutlu Çocuk Modu: Şema terapinin önemli vurgularından biri de şudur:İçimizde yalnızca yaralı parçalar yoktur. Mutlu çocuk modu; kişinin kendisini güvende, spontan, canlı, sevilen ve özgür hissettiği tarafıdır. Bu moddayken kişi:

• Yakınlık kurabilir,

• Oyun oynayabilir,

• Merak hissedebilir,

• Keyif alabilir,

• Kendisi gibi hissedebilir.
  

Çünkü psikolojik iyilik hali yalnızca acıyı azaltmak değil; aynı zamanda güvenli ve canlı hissedebilmektir.

Çocuk modları neden yetişkinlikte hâlâ bu kadar güçlü olabilir?

Çünkü zihin özellikle yoğun duygusal deneyimleri kaydeder. Bugün yaşanan bir olay, geçmişteki benzer bir duyguyu tetiklediğinde; kişi bazen yalnızca “şu anı” yaşamaz.Eski bir duygusal hafıza da aktive olur. Bu yüzden bazı tepkiler kişiye bile “orantısız” gelebilir:

“Bu kadar üzülmem normal mi?” “Neden bu kadar tetiklendim?” “Neden kendimi bir anda küçücük hissediyorum?”

Çünkü bazen tepki veren yalnızca bugünkü yetişkin taraf değildir.

Şema terapide amaç çocuk tarafı susturmak değildir!

Toplumda çoğu zaman “çocuk gibi davranma” mesajı verilir. Ama şema terapi çocuk taraflarımızı bastırmaya değil, anlamaya çalışır. Çünkü bu parçalar genellikle bir zamanlar karşılanmamış ihtiyaçların taşıyıcısıdır.

Amaç:

• Yaralı çocuk tarafı fark etmek,

• Onun ihtiyaçlarını anlamak,

• Ve bugün ona daha sağlıklı biçimde eşlik edebilmektir.

Burada önemli olan şey, çocuk modlarının hayatı yönetmesi değil; onları tamamen yok saymadan, sağlıklı yetişkin tarafla denge kurabilmektir.

Kaynakça

• Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.

• Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema Therapy in Practice: An Introductory Guide to the Schema Mode Approach. Wiley-Blackwell.

• Farrell, J. M., & Shaw, I. A. (2012). Group Schema Therapy for Borderline Personality Disorder. Wiley-Blackwell.

• Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.

• Gilbert, P. (2009). The Compassionate Mind. Constable.